تصویر اقابکف که در اینترنت منتشر شده است

اقا بکف جاسوس شوروی و واکنش ایران

نویسنده: مسعود فروزنده

۲۹ تیر ۱۴۰۲

مقدمه

این یک مقاله مروری به منظور کمک به پژوهش هایی است که تلاش می‌کنند رفتار دولت پهلوی اول در دو سطح حکمرانی سیاسی و مناسبات خارجی را تحلیل و یا توصیف کنند. پژوهش هایی که با هدف تبیین عوامل گسترش سرکوب سیاسی در دوره پهلوی اول صورت گرفته است اصرار دارند استبداد را همذات ساختار _ کارگزار معرفی کنند و کمتر به عوامل برون ساختاری و موانع توسعه ای ( توسعه آمرانه) پرداخته اند. پناهندگی اقابکف جاسوس شوروی به غرب و افشا فهرست جاسوسان شوروی در ایران به واکنش ساختاری و تند دولت ایران انجامید که تاثیر آن در حکمرانی سیاسی اش تا سال ها بلکه دهه ها باقی ماند. علاوه بر تصویب قانون اقدام علیه امنیت به قدرت گرفتن یک پدیده سازمانی یعنی پلیس سیاسی ایران منجر گشت که در افزایش درجه استبداد نقش بی بدیل ایفا کرد. اداره امنیه یا پلیس سیاسی نه تنها به احضار و دستگیری موقت مظنونان از هر طبقه و صنفی پرداخت بلکه تفتیش نامه های پستی و گماردن مخبر در ادارات و اماکن و منازل اشراف را در صدر اهداف سازمانی خود قرار داد. روند فاصله از شوروی و نزدیکی به آلمان هیتلری از ۱۹۳۳ به اقتباس روش های کنترلی و تبلیغی توسط کارگزاران متمایل به آلمان نظیر آیرم رئیس کل شهربانی نیز انجامید. خاطرات اقابکف در حالی منتشر شد که دولت ایران از یک سو مناسبات اقتصادی خود را با شوروی افزایش داده بود و می توانست به چالشی بزرگ فیمابین تبدیل شود و از سوی دیگر اختلافاف هایش با شرکت نفت انگلیس ایران در یک روند افزایشی و بن بست گونه قرار گرفته بود. جورج سر گی یویچ آقابکف جاسوس شوروی متولد ۱۸۹۶ از ارامنه ترکستان بود و از ۱۹۲۰ به سازمان امنیتی چکا پیوست. در طول یک دهه در شهرهای شوروی و افغانستان و ایران و ترکیه خدمت کرد و تشکیلات جاسوسی در این کشورها را گسترش داد. در شهر استانبول بود که عزم پناهندگی به غرب کرد و در ۱۹۳۰ به فرانسه گریخت و خاطرات خود را انتشار داد. خاطرات او برای دولت ایران در سال ۱۳۱۰ خورشیدی بسیار ارزشمند و غافلگیر کننده بود. اقابکف در کتاب خود اشاره به جاسوسان سفارت شوروی در تهران کرده بود و به محض رسیدن متن آن به تهران، دولت ایران واکنش سخت از خود نشان داد. ۴ نفر اعدام و ۲۸ نفر به حبس زیر ۱۵ سال محکوم شدند. در تابستان ۱۳۱۰‌خورشیدی مجلس شورای ملی قانون مقدمین بر علیه امنیت و استقلال کشور را تصویب کرد.

روی جلد کتاب خاطرات اقابکف انتشار ۱۳۵۷ انتشارات پیام

پی دی اف کتاب خاطرات اقابکف را می‌توانید اینجا دانلود و بخوانید

اهمیت افشاگری اقابکف برای دولت ایران _ دوره پهلوی اول

افشای نام جاسوس های سفارت شوروی و فعالیت های اطلاعاتی آن کشور توسط اقابکف، در بحبوحه اختلاف دولت ایران با انگلیس با محوریت شرکت نفت آنگلو پرشیا، شورش های ایلی و مناسبات خوب اقتصادی ایران و شوروی پر اهمیت است. این اولین رویداد امنیتی در سطح بین المللی بود که دولت ایران را بر زبان ها انداخت.

واکنش اولیه دولت در برابر این افشا گری،  قدرت گرفتن پلیس سیاسی و گسترش نفوذ شهربانی در سراسر کشور، احتیاط دولت در گسترش روابط با شوروی و کنترل بیشتر سفارت خانه ها بود. با انتصاب محمدحسین ایرم به عنوان ریاست کل شهربانی کشور دوره ای جدید  با هدف کنترل و سرکوب مخالفان، جاسوسان، شورشگران آغاز شد. کمی بعد در مجلس شورای ملی قانون اقدام علیه امنیت کشور به تصویب رسید. قانونی که می توانست در برخورد با هر گونه‌ سازماندهی حزبی _ خرابکارانه و یا اعتصاب از جمله اعتصاب های  سال ۱۹۲۹ میلادی / ۱۳۰۸ خورشیدی در آبادان و اصفهان توسط سندیکالییت ها تفسیر شود.

آقابکف (اگا بکوف یا اقا بکوف) از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۶ در طول جنگ جهانی اول در ارتش روسیه جنگید. در پایان سال ۱۹۱۶ به مدرسه پراپورشچیکس تاشکند فرستاده شد.  پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، در مارس ۱۹۱۸  به گارد سرخ پیوست

در سال ۱۹۲۰ به حزب بلشویک پیوست.  بلافاصله پس از آن، او به چکا پیوست.  او در ترور سرخ در اکاترینبورگ و در سرکوب شورش دهقانان در تیومن شرکت کرد

از آنجایی که آقابکوف می توانست فارسی و ترکی صحبت کند، در اکتبر ۱۹۲۱ به مسکو آورده شد تا به بخش شرقی چکا بپیوندد.  در سال ۱۹۲۲، او به تاشکند اعزام شد تا برای یاکوف پیترز کار کند.  به گفته خودش، زمانی که در ترکستان بود، نقش کلیدی در مکان یابی اردوگاه انور پاشا، رهبر آن زمان باسماچی، در نزدیکی دنائو (اکنون در استان سورکسونداریو ازبکستان) ایفا کرد و بدین ترتیب زمینه را برای مسیریابی انور فراهم کرد

در آوریل ۱۹۲۴، او به مأموریت شوروی در کابل منصوب شد و در آنجا تحت پوشش دیپلماتیک جاسوسی کرد.

در پایان سال ۱۹۲۶، آقابکوف به عنوان کارمند مقیم در شعبه خارجی OGPU در سفلرت شوروی  در تهران منصوب شد، جایی که در به دست آوردن ماموران مخفی قدرت‌های خارجی، استخدام ماموران جدید در دستگاه اداری ایران  و دامن زدن به خصومت قبائل جنوب خوزستان و فارس علیه بریتانیا موفقیت نسبی به دست آورد. گزارش ها و خاطرات او نشان می دهند ، او در مأموریت بازگرداندن بوریس باژانوف، دستیار سابق جوزف استالین که به غرب پناهنده شده بود شکست خورد

در آوریل ۱۹۲۸، در مسکو، آگابکوف به سمت رئیس بخش خاور نزدیک OGPU ارتقا یافت.

در پایان اکتبر ۱۹۲۹، آگابکوف از اودسا استانبول وارد شد، جایی که او جایگزین یاکوف بلومکین تروتسکی (معروف به ژیووی) شد که اندکی پس از آن در مسکو اعدام شد.  مانند بلومکین، آقابکوف با پاسپورت ایرانی به ترکیه سفر کرد.  او به عنوان یک تاجر ثروتمند ارمنی به نام Nerses Ovsepyan فعالیت جدید خود را آغاز کرد.
بلومکین افسر قبلی شروع به راه‌اندازی شبکه‌های جاسوسی «غیرقانونی» در کشورهایی مانند سوریه، فلسطین، حجاز و مصر کرده بود و حالا اقابکوف به نگهداری و گسترش آن باید می پرداخت.

به گفته آقابکوف، قبل از سال ۱۹۳۰، ترکیه توسط OGPU به عنوان یک قدرت دوست (بر اساس معاهده روسیه-ترکیه ) تلقی می شد، اما پیشنهاد همکاری از سوی پلیس و اطلاعات ترکیه رد شد.
  میخائیل تریلیسر، رئیس شعبه خارجی، که آگابکوف از حمایت او برخوردار بود،  استانبول  را به عنوان مرکز فعالیت های جاسوسی شوروی برای کل خاور نزدیک تصور می کرد

افسر اطلاعاتی و روزنامه‌نگار بریتانیایی گوردون بروک شپرد در کتابش با عنوان پرنده های طوفانی _ معرکه اولین متواریان شوروی،  معتقد است که فرار آقابکوف به فرانسه در ژوئن ۱۹۳۰ صرفاً به دلیل این واقعیت است که او عاشق یک  دختر  انگلیسی ایزابل استریتر که به او زبان انگلیسی آموخت شده؛  اما روایت خود آگابکوف حاکی از انگیزه‌های سیاسی و ایدئولوژیک  است.

 
اندکی پس از ورود اقابکف  به پاریس، در اوت ۱۹۳۰ میلادی برابر با مرداد ۱۳۰۹ خورشیدی ، مقامات فرانسوی او  را به بروکسل در بلژیک فرستادند. جایی که او با نام اصلی خود آروتیونوف زندگی کرد و  موفق شد با انگلیسی ها همکاری کند و با ایزابل ازدواج کند.
انگلیسی ها علاقمند بودند از تجارب و اطلاعات اقابکف درباره فعالیت های مخفیانه شوروی در مناطق نفتی خوزستان بیشتر بدانند. سال های ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۳ شرکت نفت آنگلو _ پرشیا با دولت ایران بر سر حق مالکانه و اجرای قرار داد دارسی در حال مذاکره بود. این اختلاف ها با انعقاد قرارداد جدید پایان یافت.  یک سال پیش از آن یعنی در ۱۹۲۹ میلادی برابر ۱۳۰۸ خورشیدی اعتصاب بزرگی در روز کارگر در ماه می توسط سندیکالیست ها و سوسیالیست های متمایل به شوروی در آبادان براه افتاد بود. این اعتصاب شکست بزرگی برای سیستم امنیتی بریتانیا به حساب می آمد که تعهد داده بود کمک بی دریغ خود را در اختیار شرکت نفت انگلو پرشیا قرار دهد تا صادرات نفت به انگلستان با مشکل مواجه نشود. اطلاعات اقابکف و فعالیت های اطلاعاتی شوروی، دولت بریتانیا را بر آن داشت سفارت شوروی در تهران را بیش از گذشته زیر نظر قرار دهد. جنگ سفارت خانه ها شکل جدیدی یافت و تا ملی شدن صنعت نفت ایران ادامه یافت. 

احتمالا همزمان با انتشار ترجمه انگلیسی کتاب اقابکف در سال ۱۹۳۱  منجر به دستگیری صدها نفر از عوامل و هواداران شوروی در ایران و سایر کشورهای خاور نزدیک شد.  او همچنین ۲ کتاب به زبان روسی در برلین منتشر کرد که اتوبیوگرافیک است.  از جمله، آقابکوف گفت که از سال ۱۹۲۹ ، شعبه خارجی (OGPU) به طور فعال از روحانیون ارمنی اتحاد جماهیر شوروی و خارج از کشور برای اهداف جاسوسی استفاده می کرد.

ترور

اقابکف در سال ۱۹۳۷ پس از یک سری تلاش‌های ناموفق، به دست ماموران شوروی در پیرنه کشته شد.  بر اساس خاطرات ۱۹۹۷ منسوب به پاول سودوپلاتوف ترور او با شلیک تپانچه یک افسر بازنشسته ترک در پاریس کشته شد. الکساندر کوروتکوف رهبری عملیات را به عهده داشت، کسی که بعدها  به عنوان معاون رئیس اطلاعات خارجی منصوب شد.

واکنش مجلس شورای ملی

‌مجلس شورای ملی پس از دستگیری صدها نفر مرتبط با پرونده اقابکف به تصویب قانون مجازات مقدمین بر علیه امنیت و استقلال مملکت اقدام کرد. این قانون در ۲۲ خرداد ۱۳۱۰ خورشیدی به تصویب کمیسیون عدلیه رسید.

‌ماده اول – مرتکبین هر یک از جرمهای ذیل به حبس مجرد از سه تا ده سال محکوم خواهند شد:
۱ – هر کس در ایران به هر اسم و یا به هر عنوان دسته یا جمعیت یا شعبه جمعیتی تشکیل دهد و یا اداره نماید که مرام یا رویه آن ضدیت با‌سلطنت مشروطه ایران و یا رویه یا مرام آن اشتراکی است و یا عضو دسته یا جمعیت یا شعبه یا جمعیتی شود که با یکی از مرام یا رویه‌های مزبور در‌ایران تشکیل شده باشد.
۲ – هر ایرانی که عضو دسته یا جمعیت یا شعبه جمعیتی باشد که مرام یا رویه آن ضدیت
با سلطنت مشروطه ایران یا مرام یا رویه آن اشتراکی‌است اگر چه آن دسته یا جمعیت یا شعبه در خارج ایران تشکیل شده باشد.
‌ماده دوم – هر کس به نحوی از انحاء برای جدا کردن قسمتی از ایران یا برای لطمه وارد آوردن به تمامیت یا استقلال آن اقدام نماید محکوم به حبس‌مؤبد با اعمال شاقه خواهد شد.
‌ماده سوم – هر کس خواه با مشارکت خارجی خواه مستقلاً بر ضد مملکت ایران مسلحاً قیام نماید محکوم به اعدام می‌شود.
‌ماده چهارم – هر کس عضو دسته یا جمعیت باشد که برای ارتکاب یکی از جنایات مذکور در مواد قبل تشکیل شده و قبل از تعقیب از طرف‌مأمورین دولتی قصد جنایت و اسامی اشخاصی را که داخل آن دسته و جمعیت بوده‌اند برای دولت یا مأمورین دولتی افشاء نماید از مجازات معاف‌خواهد بود.

منابع

اقابکوف، خاطرات اقابکف؛ ترجمه حسین ابوترابیان؛ تهران، پیام، ۱۳۵۷.

https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92248


https://military-history.fandom.com/wiki/Georges_Agabekov

— (۱۹۷۷). The Storm Petrels: The Fight of the First Soviet Defectors, 1928–۱۹۳۸. Ballantine Books

روی جلد کتاب اقابکف که به زبان انگلیسی در ۱۹۳۱ منتشر شده است.

افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

آخرین مطالب

ما را دنبال کنید: